O PREDYSPOZYCJACH RAZ JESZCZE

Osoby dokonujące tzw. wyborów zawodowych to najczęściej młodzi ludzie którzy mają czasami trudności aby trafnie rozpoznać swoje predyspozycje (jakkolwiek byśmy je rozumieli). Jednak poznanie własnych predyspozycji a także wymagań określonych zawodów w tym zakresie, ułatwia trafne decyzje dotyczące swojego rozwoju zawodowego. Każdy chyba rozumie, że praca zawodowa w miejscu które nie odpowiada indywidualnym predyspozycjom może powodować wysoki poziom frustracji i niezadowolenia. Poznanie siebie, świadomość własnych predyspozycji a także wymogów określonych zawodów, miejsc, charakteru wykonywanej pracy – ułatwia trafne decyzje edukacyjne i zawodowe.

 

W niniejszym artykule pominę naukowe podziały i definicje predyspozycji, ich strukturę, rozwój, wzajemne powiązania itd. Tekst ten jest bowiem zachętą tak do refleksji nad swoim potencjałem, jak i pokazaniem związku predyspozycji ze światem pracy. Dla profesjonalnych doradców zawodowych takie przedstawienie tematu może być mało teoretyczne i nie dość precyzyjne. Trudno. Kierowałem się tu nie teorią a pragmatyzmem.

 Uczniowie sięgający do profesjonalnych opracowań dotyczących świata pracy np. różnego typu przewodników po zawodach, charakterystyk zawodów, sięgając po bogate zasoby internetowe  itp., spotykają czasami określenia typu: „myślenie techniczne”, „koordynacja wzrokowo – ruchowa”, „zdolności werbalne”, „zdolności społeczne”. Warto wiec je krótko przedstawić.

Oczywistym jest fakt, iż kilkunastoletnia młodzież, stojąca przed wyborem szkoły przygotowującej do pracy w określonym zawodzie nie może posiadać wszystkich predyspozycji „przypisanych” określonemu zwodowi. Np. pewne właściwości psychiczne, kompetencje a nawet zdolności czy zainteresowania będą się rozwijać i utrwalać dopiero w toku szkolenia a potem pracy. Inne są dość trwałe (np. pewne cechy naszego temperamentu) i niewiele się zmienią w  czasie.

ZDOLNOŚCI RACHUNKOWE – umiejętność szybkiego i prawidłowego wykonywani działań arytmetycznych np. przy wykonywaniu dokładnych pomiarów liczbowych, przeliczaniu, przy kontroli zapisów liczbowych. Osoba posiadająca zdolności rachunkowe zwykle ma dobre oceny z matematyki i innych przedmiotów ścisłych, ponadto lubi:

• precyzyjnie się wysławiać,
• liczyć,
• być dobrze zorganizowana.

Zdolności matematyczne (rachunkowe)  przydają się w wielu różnorodnych profesjach np. takich, w których przelicza się wielkości fizyczne, wartości towarów i usług itp. Zdolności te są zatem  ważne w zawodach takich jak np.: sprzedawca, handlowiec, ekonomista, makler giełdowy itd.

ZDOLNOŚCI TECHNICZNE – umiejętność i łatwość posługiwania się różnymi narzędziami, instalowania i uruchamiania urządzeń technicznych, predyspozycje do szybkiego pojmowania zasad  ich działania, umiejętności do wytwarzania różnych przedmiotów użytkowych. Osoba posiadająca zdolności techniczne lubi:

• majsterkować,
• działać np. naprawiać przedmioty,
• pomoce naukowe, którymi można manipulować.

Takie predyspozycje przydają się w tzw. „zawodach technicznych” jak np.: inżynier mechanik, monter elektronik, mechanik samochodowy, elektromonter, ślusarz, stolarz itd.

ZDOLNOŚCI MANUALNE – określają  zręczność rąk i palców. Sprawność rąk potrzebna jest w wielu zawodach (chirurg, zegarmistrz, dentysta itd.)

KOORDYNACJA OKO – RĘKA – uzdolnienia do zadań wymagających dokładnej koordynacji ręki i oka.

• Osoby szybkie i dokładne: są uważne i dokładne, posługując się rękoma dobrze czują się przy pracach wymagających szybkości i precyzji. Predyspozycje przydatne zarówno w takich dziedzinach jak: mikrochirurgia czy neurochirurgia jak i potrzebne: zegarmistrzowi czy pracownikowi montowni samochodów pracującemu przy taśmie montażowej, sekretarce, nauczycielowi WF, kierowcy itp.
• Osoby wolne i dokładne: lubią precyzję i dokładność ale nie przy pracy w szybkim tempie. Powinny wybierać zawody wymagające uważnego oka i dokładnej ręki w których ważna jest nie ilość ale jakość pracy (np. stomatolog, hodowca roślin, ogrodnik, jubiler, konserwator dzieł sztuki, zegarmistrz, biegły sądowy itd.).

ZDOLNOŚCI JĘZYKOWE – to najprościej mówiąc zdolności do nauki języków obcych. Czym się przejawiają? Łatwością nauki języków obcych. Uczniowie posiadający taki zdolności zwykle uzyskują dobre oceny z „przedmiotów językowych” (j. angielski, j. niemiecki itd.). Przydatne są w wielu zawodach np. : nauczyciel języków, hotelarz, recepcjonista hotelowy, pilot wycieczek itd.

ZDOLNOŚCI WERBALNE (SŁOWNE) – to łatwość wypowiadania się w mowie i piśmie, jasne i poprawne formułowanie myśli. Osoba posiadająca uzdolnienia werbalne (słowne) lubi słuchać, czytać, pisać, na ogół nie ma problemów z ortografią, lubi gry słowne; może być dobrym mówcą. Jednak niektóre osoby posiadające tego typu uzdolnienia, mogą preferować pisemny sposób porozumiewania się (osoba o uzdolnieniach literackich). Zdolności te  przydatne są w wielu zawodach, nawet niezbyt oczywistych takich jak np.: naukowiec, inżynier, dyrektor, redaktor, dziennikarz, autor książek, nauczyciel. Zdolności te potrzebne są także w zawodach związanych z informacją i komunikacją (np. bibliotekarz, zawodach zw. z publik relation) czy niektórych zawodach prawnych. Lista zawodów w których są potrzebne  predyspozycje słowne jest naprawdę długa: aktor, copywriter, historyk, korektor, krytyk literacki, sekretarz, tłumacz itd. itp. Umiejętność wysławiania się przydają się także nauczycielowi, przedstawicielowi handlowemu, recepcjoniście hotelowemu itd.

ZDOLNOŚCI ARTYSTYCZNE – przejawiają się w takiej aktywności ludzkiej jak: malowanie, taniec, rzeźbienie, gra na instrumentach muzycznych, projektowanie, aktorstwo, pisarstwo i inne. Np. osoby o uzdolnieniach muzycznych są wrażliwe na rytm, tonację i barwę dźwięku.  Przejawiają wrażliwość na ładunek emocjonalny muzyki, są wrażliwe na złożoną strukturę muzyki. Niektóre z tych osób grają na instrumentach, komponują, śpiewają itp.

Osoby uzdolnione plastycznie myślą obrazami, tworzą w umyśle rozmaite wizerunki rzeczywistości. Lubią sztukę: rysunki, malarstwo i rzeźbę. Mają dobre wyczucie koloru itd.

Zdolności muzyczne przydają się (są wręcz niezbędne) dla przedstawicieli takich zawodów jak: dyrygent, organista, didżej, tancerz itp. Uzdolnienia plastyczne niezbędne są dla: malarza, rzeźbiarza, architekta, dekoratora wystaw itp.

ZDOLNOŚCI NAUKOWE (LOGICZNE) – to mówiąc najprościej zdolności do wyciągania prawidłowych wniosków z informacji na podstawie danych, formułowanie uzasadnionych sądów, krytyczność, logiczność, wnikliwość i bezstronność ocen itd. Osoby posiadające tego typu uzdolnienia lubią myśleć abstrakcyjnie, lubią precyzyjnie się wysławiać, są na ogół dobrze zorganizowane. Stosują logiczne struktury myślowe. Robią uporządkowane notatki, lubią eksperymentować w logiczny sposób i rozwiązywać problemy, myśleć analitycznie, wyciągać wnioski. Tzw. zdolności do myślenia naukowego predestynują do: uprawiania wszelkiego rodzaju nauk, pracy w wielu dziedzinach przemysłu, do podejmowania decyzji handlowych, pomagają w zarządzaniu i ,,rozumieniu” przedsiębiorstw. Zdolności do myślenia naukowego potrzebne są w każdej dziedzinie aktywności umysłowej w której wyniki zależą od gruntownej analizy danych i od dokładnego i obiektywnego rozumienia. Lista dziedzin w których niezbędne są uzdolnienia w zakresie myślenia naukowego: fizyka, chemia, archeologia, biologia, botanika, ekologia, fizjologia, neurologia, socjologia, psychologia, nauki społeczne, ekonomia, antropologia, geologia, meteorologia, elektronika, nauki komputerowe, cybernetyka, paleontologia, wszelkiego rodzaju laboratoria, urzędy, przedsiębiorstwa (szczególnie na szczeblu zarządzania) itd.

WYOBRAŹNIA PRZESTRZENNA – zdolność określania stosunków między przedmiotami w przestrzeni, oceniania kształtów i wielkości, umiejętność manipulowania nimi w myśli, wyobrażania sobie efektów składania sobie części razem, lub dokonywania obrotów figur i brył. Jest to wydolność w operowaniu na płaszczyźnie i po części w przestrzeni elementami geometrycznymi, utrzymanymi w polu wyobraźni.  Osoby posiadające tego typu uzdolnienia bez trudu odczytują mapy, wykresy i diagramy. Lubią często geometrię, nie mają problemów z odczytywaniem rysunków technicznych, schematów, wykrojów. Lista zawodów w których potrzebna jest wyobraźnia przestrzenna jest naprawdę długa. Przydaje się w zawodach takich jak np.: stolarz, krawiec, technik budowlany architekt wnętrz, w wielu tzw. zawodach technicznych itd.

ZDOLNOŚCI SPOŁECZNE (PREDYSPOZYCJE SPOŁECZNE) – to zdolności do nawiązywania i utrzymywania kontaktów z innymi ludźmi i umiejętności współdziałania z nimi. Osoby posiadające zdolności społeczne są najczęściej dobrymi negocjatorami. Łatwo nawiązują kontakty z innymi ludźmi. Potrafią odczytywać cudze intencje. Lubią przebywać wśród ludzi. Mają wielu przyjaciół. Dobrze porozumiewają się z innymi (czasem manipulują innymi). Lubią zajęcia grupowe. Bez trudu odczytują znaczenie sytuacji towarzyskich. Lubią współpracować. W ramach tzw. predyspozycji społecznych można wymienić szereg zdolności, cech czy umiejętności itp. np.: umiejętności rozumienia ludzi (psycholog, pedagog, nauczyciel, ksiądz, handlowiec), umiejętność słuchania (nauczyciel, psycholog, doradca zawodowy), chęć pomocy innym (pielęgniarka, lekarz, nauczyciel, psycholog, hotelarz itp.), umiejętność przekonywania (dyrektor, kierownik, dowódca, kapitan), umiejętność pracy w grupie (strażak, piłkarz, personel szpitalny – pielęgniarka, lekarz itp.) itd.

UZDOLNIENIA W PROCESIE PERCEPCJI (ZDOLNOŚCI BIUROWE). Mówiąc najprościej chodzi tu o szybkość i dokładność z jaką umysł jest w stanie przyjąć informację wzrokową, przetworzyć ją i sformułować odpowiedź. Testy sprawdzające tę predyspozycję są uznawane jako metody sprawdzające tzw. zdolności biurowe czy urzędnicze. Polega to na zdolności spostrzegania i kontroli wzrokowej (spostrzegawczość korektorska). Oznacza to umiejętność szybkiego i dokładnego dostrzegania szczegółów w materiale drukowanym, pisanym, tabelarycznym. Pozwala to unikać błędów np. w obliczeniach matematycznych itp. Osoba o takich uzdolnieniach zatem rzadko popełnia błędy, szybko i dobrze sprawdza prace pisemne swoje i innych. Zauważanie szczegółów i błędów w pisowni przydaje się np. w takich zawodach jak: dziennikarz, ekonomista, urzędnik podatkowy, korektor, księgowy itd

To inaczej odporność na stres w sytuacjach zawodowych związanych z pracą i wykonywanymi zadaniami zawodowymi. Wytrzymałość psychiczna może być np. potrzebna w niektórych zawodach związanych z ludźmi np. nauczyciel, lekarz powinni wykazywać dużą odporność psychiczną. Wytrzymałość psychiczna może być związana z określonymi czynnościami zawodowymi. Np. przyjmuje się często, iż praca bardzo monotonna może również wymagać wysokiego poziomu wytrzymałości. Wytrzymałość psychiczna potrzebna jest zarówno nauczycielowi jak i żołnierzowi czy sprzedawcy. Odporność na stres powinna cechować nie tylko przedstawicieli w/w zawodów ale i kaskadera, sapera, strażak, policjanta itd.

Stopień wytrzymałości fizycznej jest trudny do ustalenia, zależy od wielu czynników między innymi: siły i sprawności mięśni, układu oddechowego, ogólnego stanu zdrowia itd. Zastanawiając się nad wytrzymałością fizyczną należy zwrócić uwagę na ogólny stan zdrowia (wady i zaburzenia ustroju wrodzone lub nabyte). Można również ocenić swoją wytrzymałość fizyczną analizując swój udział na zajęciach z WF. Zdolność wykonywania ciężkiej fizycznie pracy przez dłuższy czas potrzebna jest  murarzowi czy mechanikowi ale potrzebuje jej też: sportowiec, żołnierz, strażak, technik budowlany itd.

KONCENTRACJA UWAGI –  polega na skupianiu uwagi na tym samym problemie, sygnale, rzeczy przez dłuższy czas bez odczuwania dotkliwego znużenia. Predyspozycja ważna w zawodach takich jak np.: ekonomista, kucharz, programista, dróżnik (trochę już zapomniany i coraz rzadziej wykonywany zawód), technik telekomunikacji.

PODZIELNOŚĆ UWAGI – polega na umiejętności zajmowania się jednocześnie kilkoma sprawami oraz na łatwym odbieraniu i rozróżnianiu kilku sygnałów pochodzących z różnych źródeł. Predyspozycja ważna w zawodach takich jak np.: kierowca, kucharz, koordynator lotów.

KREATYWNOŚĆ  / TWÓRCZE MYŚLENIE – polega na tworzeniu i realizowaniu nowych rozwiązań dla przedmiotów, sytuacji itp.  Myślenie twórcze przejawia się w takiej aktywności ludzkiej w której przy rozwiązywaniu problemów nie ma jednego dobrego rozwiązania (np. wymyślanie reklamy), tzw. myśleniu dywergencyjnym, rozważaniu różnych możliwości, kreowaniu nowatorskich pomysłów itp. Predyspozycje ważne w zawodach takich jak np. autor reklam, architekt wnętrz, polityk.

WYOBRAŹNIA  – polega na umiejętności wyobrażania sobie różnych zdarzeń, sytuacji, pomimo że nie było się bezpośrednim ich świadkiem. Wyobraźnia ważna naprawdę w wielu zawodach chociażby: specjalista ds. BHP, scenarzysta, autor reklam itd

DOBRA PAMIĘĆ – polega na zapamiętywaniu dużej ilości informacji w krótkim czasie, a następnie odtworzeniu tych informacji po jakimś czasie, cecha ważna w zawodach takich jak np.: technik ekonomista, konferansjer, aktor, piosenkarz, sprzedawca itd. 

CDN … 

Opracował: Roman Michalski